کار در آیینه روایات اسلام
هنگامي كه آدمي بر كره زمين پديد آمد، براي رفع نيازهاي خود نيازمند كوشش بود. زندگي انسان بر محور كار ميگردد و كار، تلاش انسان جهت حصول به هدف معين است. كليد گشايش هر استعدادي در درون انسان كار است. كار بزرگترين و شايد زيربناييترين بخش زندگي انساني است. چرا كه از كار ميتوان به جوهره دروني افراد پي برد و وقتي اين جوهرههاي دروني آشكار شوند و استعدادهاي بالقوه به منصه ظهور برسند ميتوان به وجود جامعهاي پويا اميدوار بود.
مكاتب كوناگون بشري ديدگاههاي مختلفي درباره كار داشتهاند. در انديشه يونان باستان از آنجا كه كار به بردگان اختصاص داشت فعاليتي تحقيرآميز و پست شمرده ميشد و اين ديدگاه در آثار فلاسفه يونان نيز وجود دارد. بتدريج در قرون وسطا وحاكميت كليسا بر اروپا تشويق به انجام كار براي كسب درآمد به وجود آمد. با گذشت زمان در دوران رنسانس و شكلگيري عقايد جديد درباره انسان و دين و دنيا، كار جايگاه و اصالت خاصي يافت. در جهانبيني اسلامي، كار مفهوم ويژهاي دارد و آثار آن تمام صحنه هستي را ميگيرد و دنيا و آخرت را به هم گره ميزند.
در فرهنگ غني اسلامي ما، سلوك الهي داراي دو بخش است: بخش مادي و بخش معنوي، بخش ماديش كار است و بخش معنويش نماز، و از اينجا ميتوان به اهميت كار در جامعه اسلامي پي برد.
كارگر از نظر قانون كار، كسي است كه به هر عنوان در مقابل دريافت حقالسعي، اعم از مزد، حقوق، سهم سود و ساير مزايا به درخواست كارفرما كار ميكند. طبقه كارگر يك طبقه اجتماعي است و از افرادي تشكيل ميشود كه در مشاغلي كار ميكنند كه نياز به قدرت بدني و كار دستي دارد. كارگر از ديدگاه اسلام بسيار محترم و ارزشمند است. كارگران شريفترين انسان هاي اجتماع هستند، بطوري كه رسول گرامي اسلام(ص) و اميرالمؤمنين علي(ع) و ساير امامان معصوم(ع) از كار كردن به عنوان عملي دنيوي و اخروي كه داراي اجر و ثواب بسيار است ياد نموده و نسبت به آن توصيههاي بسيار شده كردهاند. در اين آموزهها، به كارگري كه براي اداره زندگي خانوادهاش سعي و تلاش ميكند عنوان «جهاد كننده در راه خدا اطلاق شده است.» امامان و پيشوايان دين(ع) در سخن و در عمل به مسئله كار و اشتغال تأكيد داشته و از بيكاري به شدت دوري كردهاند. در روايات آمده است كسي كه به كار و تلاش مشغول است، از كسي كه كار را رها كرده و به عبادت خدا مشغول است اجر و پاداشي فزونتر دارد. و نيز در روايات است كه دعاي بيكار هر چند عابد باشد مستجاب نميشود. همچنين در خبر آمده است كه پيامبر اكرم(ص) كارهاي خانه را انجام ميداد و در احاديث ذكر شده است كه امام صادق(ع) فرمود: هر آنكس كه جامه خود را بدوزد و نعلينش را وصله زند وكالاي مورد نياز خانه را خود حمل كند از تكبر ايمن باشد. در مكتب اسلام دستورهاي متعددي وارد شده كه از مجموع آنها ميتوان به ديدگاه ارزشي اسلام درباره كار پي برد:
1- محبوب بودن و قداست شغل
انجام كار، مطلوب خداوند است و همچون عبادت و جهاد در راه خدا مقدس است. پيامبر اكرم(ص) ميفرمايد: عبادت هفتاد پاره است و برترين آن، طلب روزي حلال است. مقام معظم رهبري در خصوص قداست شغل ميفرمايد: تقدس كار و تكريم كارگر بايد در راس برنامهها باشدو در منطق اسلام، كار، عمل صالح و عبادت است كه اين، جايگاه و ارزش كارگر را در نظام اسلامي نشان مي دهد.
2- منفور بودن بيكاري
در مكتب اسلام بيكاري و نيازمند ديگران بودن امري ناپسند شمرده شده است. امام صادق(ع) ميفرمايد: خداوند متعال بيكاري را دشمن انسان ميداند.
3- وجوب كسب معيشت
از واجبات مسلم بر هر فرد مؤمن لزوم انجام كار براي تأمين زندگي خود و خانواده است. پيامبر اكرم(ص) مي فرمايد: استفاده از صدقه و زكات براي شخص بي نياز ، نيرومند ، سالم، صاحب مهارت و توانايي جايز نيست.
4- وظيفه اجتماعي انسان و خدمت رساني به جامعه: مسئوليت اجتماعي شخص مؤمن، رفع نيازهاي جامعه در حد توان است. بر آوردن نيازهاي جامعه واجب كفايي است و شخص بايد در برآوردن آن بكوشد.
5- رشد عقلاني
كار، وسيله كسب تجربه انسان است و بر رشد عقلاني و اجتماعي او ميافزايد. امام صادق(ع) ميفرمايد: «التجارت تزيد في العقل، تجارت عقل را رشد ميدهد.
6- كسب آرامش روحي
انسان با كسب درآمد از نظر روحي آرامش مييابد. زيرا فرد نيازمند از نظر روحي در اضطراب و نگراني است پيامبر(ص) مي فرمايد: انسان هر گاه نيازهاي خود را تأمين كند آرام ميگيرد.
7-سلامت جسم
با كار، اعضاي انسان توان خود را بروز ميدهد. اميرالمؤمنين(ع) مي فرمايد: من يعمل يزدد قوه. هر كس كار كند بر توان او افزوده ميشود.
8 -رفع فقر و تأمين اجتماعي نيازمندان
با كار و تلاش فقر دفع ميشود. كسب در آمد باعث ميشود فرد بتواند به ديگران كمك كند. فرد بايد در بعد اجتماعي مفيد و مؤثر باشد. امام باقر(ع) ميفرمايد: هر كس براي بينيازي از مردم و تلاش براي رفاه خانواده و مهرباني و خيرخواهي به همسايه در طلب مال و امكانات زندگي بر آيد روز قيامت در حالي كه صورتش همچون بدر درخشان است خداوند را ملاقات مي كند.
در بررسي رابطه مسائل اخلاقي و اعتقادي با كار، ديدگاه كلي اسلام درباره كار مشخص گرديد و معلوم شد كه امور اعتقادي و اخلاقي اسلام مانعي در ايجاد جامعه توسعه يافته نيست. كار اقتصادي ذاتاً مطلوبيت دارد و مؤمن حتي اگر درآمد كافي داشته باشد، نبايد از كار دست بكشد.
مقام معظم رهبري در خصوص كار و كارگر فرموده است: من به كارگران سفارش ميكنم در هر بخشي و در هر جايي كه مشغول هستند كار را عبادت بدانند. اين كاري كه شما براي توسعه و پيشرفت كشور ميكنيد يك عبادت قطعي است. به مسئولان هم سفارش ميكنم كه ارزش طبقات كارگر و محروم و مستضعف و اين مردم مؤمن را بدانند. كارگران قدر خود را بشناسند و بفهمند كه وجود آنها چقدر در سرنوشت يك ملت مؤثر است.
کار، وسیله تقرب به خداوند
اسلام به کار و کارگر ارزش بسیار والایی داده است، به گونهای که کار کردن را از بزرگترین عبادتها و وسیلهای برای تقرب به پروردگار شمرده است. در اسلام کارگر، شهید زنده و کارگری شغل انبیاست و از راه کسب و کار میتوان به بهشت برین رسید. قرآن مجید کارکردن را با ارزش میداند و میفرماید: «نیست برای انسان، مگر بازتاب عمل و واکنش کارش. سپس، به پاداش کاملتری خواهید رسید». (نجم: 40 و 41)
از سوی دیگر بیکاری و تنآسایی صفاتی هستند که در ادبیات دینی، با نفرت و نکوهش از آنها یاد شده است. در اسلام کار به عنوان یک دستور دینی واجب است. در روایتی از پیامبر گرامی اسلام9 آمده است: «تلاش در جهت کسب روزی حلال، بر هر زن و مرد مسلمان واجب است».
در حدیثی دیگر، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله کار را برترین عبادت دانسته است. ایشان کار را بهترین راه رسیدن به سعادت معرفی میکند و میفرماید: «نود درصد راه تقرب، به کار منتهی میشود».
از نظر اسلام همه مسلمانان باید به کار و حرفهای بپردازند. انسانی که کار نمیکند و تنها به عبادت و پرستش خداوند بسنده میکند، دعایش از سوی خداوند پذیرفته نیست. از امام صادق علیهالسلام روایت است که آن حضرت از علیابنالعزیز پرسید: عمرابنمسلم چه کار میکند؟ گفت: فدایت شوم! کسب و کار را رها کرده به عبادت روی آورده است. فرمود: وای، مگر نمیداند دعای بدون کار و کوشش پذیرفته نمیشود.
اگر در جامعهای بر اساس آموزههای دینی عمل شود و کار ارزش یابد و به عنوان مایه رستگاری و وسیله تقرب به پروردگار به آن نگریسته شود، فرهنگ کار تقویت خواهد شد و البته برآیند چنین اندیشهای؛ ابتکار، خلاقیت و رشد و توشعه به معنای عام خواهد بود.
کار، سیره انبیا و اولیای الهی
کار و تلاش، سیره تمام پیامبران آسمانی است. پیامبران پیش از بعثت، به کارهای سختی، همچون: شبانی، کشاورزی و... میپرداختند. شخصیت و زندگی آنان با کار همراه بود و با تمام وجود زحمتها و تلاشهای طاقت فرسای مردم ضعیف جامعه را درک میکردند. پیامبران و ائمه معصومین علیهمالسلام حتی پس از رسیدن به مقام نبوت و جانشینی، همواره با کار و تلاش مأنوس بودهاند. مقام کارگری، از دیدگاه معصومین شأن والایی دارد. از نظر پیامبر گرامی اسلام، منزلت کارگران در ردیف انبیاست. ایشان فرموده است:
هر کس از دسترنج خویش مخارج زندگی خود را تأمین کند، روز قیامت در صف پیامبران قرار خواهد گرفت و از عنایاتی که پیامبران بهرهمندند، بینصیب نخواهد ماند.
داشتن درآمد بیشتر، از درآمد کمتر مطلوبتر است، زیرا با مازاد درآمد میتوان به انجام کارهای نیک و پسندیده اقدام کرد. آدمی باید با کمک به همنوعان روح دیگر خواهی را در خود تقویت و دست تهیدستان و افتادگان را بگیرد. بدین منظور، امام علی علیهالسلام در گرمای سوزان عربستان، تعداد زیادی چاه و قنات احداث کرد. نخلستانی با هزاران درخت خرما آباد کرد و زمینهای بسیاری را زیر کشت برد. بعضی از قناتها و زمینهای آبادی را که خود احداث و زیر کشت برده بود، وقف نیازمندان کرد.
همچنین آن امام دلسوز، از حاصل دسترنج خود افراد بسیاری را از اسارت و بندگی نجات داد و آزادی را به آنان بازگرداند.
بنابراین، با توجه به روش و سیره ائمه معصومین علیهمالسلام ، کار و تلاش از صفات پسندیده و مایه رستگاری انسان و پیشرفت جوامع انسانی است
کار در دیدگاه آیات و روایات
در آیات و روایات بسیاری از کار به عنوان عمل صالح یاد شده و از مقام کارگر ستایش شده است و کارگران نیز به بهشت جاویدان بشارت داده شدهاند. بنابر رهنمودهای دینی، مسلمانان باید در انجام کار نیک از همدیگر پیشی گیرند: «انّما تُفاضَلُ القوُم بِالاَعْمال؛ گروهها از طریق کار نسبت به هم برتری مییابند.» این نگرش و رویکرد مقدس به کار، موجب میشود که برای آن مرزی تعیین نشود.
اوُصیکَ اَنْ لایَکُونَنَّ لِعَمَلِ الْخَیْرَ عِنْدَکَ غایَةً فِی الْکَثْرِة.
سفارش میکنم تو را که برای عمل خیر، در نزد تو محدودیتی نباشد.
نگاه قدسی و عبادی به کار، انگیزه کار کردن را در انسان تقویت میکند و مرتبه معنوی و اجتماعی او را بالا میبرد. در همین ارتباط، در قرآن مجید میخوانیم:
«درجات و مقامات عالی، ویژه مؤمنانی است که تلاشهای عملی مثبت و سازنده دارند». (طه:75)
در سخنی زیبا از امام صادق علیهالسلام هم آمده است:
سه چیز از اسباب سعادت است. یکی از آنها این است که انسان برای بهبود زندگی و کسب و معیشت خود، صبحگاهان از خانه بیرون رود و شبانگاهان برگردد.
نکوهش بیکاری در اسلام
امام علی علیهالسلام در هشداری، بیکاری و تن پروری را نکوهش کرده و فرموده است: «با اراده سست، ضعف پیشگی، و گرایش به بیکاری، بعید است که انسان به سعادت برسد».
بیتوجهی به کار و روی آوردن به تنبلی و بیکاری، در حوزه اقتصاد، روانشناسی و جامعهشناسی، به عنوان یک معضل و پدیده زیانبار معرفی شده است که اختلالات روانی، نابهنجاریهای اجتماعی و بزهکاری از پیآمدهای آن است. ادامه یافتن این مشکل برای مدت طولانی، آسیبهای روانی جبرانناپذیری را در سطح کلان به وجود میآورد؛ آسیبهایی که عزت و اعتماد و اتکای به نفس را از افراد بیکار میگیرد.
بیکاری، تنها ریشه اقتصادی ندارد، یعنی حتی با جریان فعالیتهای اقتصادی نسبتا مطلوب در جامعه و وجود مشاغل کافی و متنوع برای افراد، عدهای از کار کردن سرباز میزنند. این نوع بیکاری، ریشه فرهنگی دارد. در این گونه مواقع باید با ایجاد فرهنگ کار و ارزشگذاری به همه نوع مشاغل و هدایت به سمت نگاه عبادی به کار، انگیزهها را افزایش و تعداد بیکاران را کاهش داد.
سفارش به استفاده بهینه از وقت، به منظور نهادینهسازی فرهنگ کار بسیار مهم است. اتلاف وقت از بزرگترین گناهان به شمار میآید و برای رسیدن به رستگاری میباید از وقت محدود و عمر کوتاه، بیشترین بهره را برد. هدر دادن وقت در قالب خواب زیاد، رفت و آمدهای غیرضروری، زیادهگویی و غیره، از نظر اخلاقی پسندیده نیست. امام علی علیهالسلام در نکوهش وقتگذرانی میفرماید: «بیکاری دائمی فساد آور است.» اسلام با نگاه تکلیفی به کار و نیز جهاد خواندن آن، انگیزه کار را در مؤمنان افزایش میدهد و از طریق مبارزه با بیکاری، تنبلی و تنآسایی به احیای فرهنگ کار اقدام میکند. آموزههای دینی، بیکاری و تنبلی را عامل انحراف و ناهنجاری عنوان میکند و تنآسایی و مصرفگرایی را از عوامل فقر و نداری میداند. پیامبر گرامی اسلام با افراد بیکار به سردی برخورد میکرد و آشکارا نارضایتی خود را نشان میداد. ایشان روزی مرد نیرومندی را دید، با تعجب پرسید: آیا حرفهای دارد؟ گفتند: بیکار است. فرمود: او که کار نمیکند، ارزشی ندارد.
بیشک انسان بیکار افزون بر رنج خود، خانواده و اطرافیانش را هم از این نظر در فشار و سختی نگه میدارد و به آنها آسیب میرساند. در سخنی امام صادق علیهالسلام میفرماید: «انسان توانمند اگر کار نکند، در خوشگذرانی و بطالت میافتد و سرانجام به خود و خویشاوندانش آسیبهای جدی میرساند».
امام علی علیهالسلام در گفتاری، بر این مهم این گونه اشاره میکند: «سهلانگاری و تنبلی، به از بین رفتن حقوق دیگران میانجامد».
انسان تنآسا نزد خداوند هم ارج و قربی ندارد، چنان که امام صادق علیهالسلام فرد بیکار را محبوب خدا نمیشمارد و میفرماید: «خداوند از خواب زیاد و بیکاری پیوسته نفرت دارد». بیکاری افزون بر زیانهای اقتصادی، آثار سوء روحی، روانی دارد و در برخی از روایتها به آثار زیانبار روانی بیکاری اشاره شده است. نفس کار، شادابی و نشاطآور است و در مقابل، بیکاری عامل افسردگی وپژمردگی روان است. از امام علی علیهالسلام نقل است: «کار کردن، بر توان و نیروی انسان میافزاید.» و «عدم فعالیت بدنی، انسان را سست و ضعیف میسازد و شادابی و نشاط را از او میگیرد».
رابطه کار و عزت نفس
در ادبیات اسلامی، بخشی از عزت نفس، در گرو کار و تلاش است. کار کردن، موجب میشود انسان به کمک دیگران امید نبندد و دست تکدی و نیاز به سوی این و آن دراز نکند. انسان باید بکوشد با کار و حرفهای مخارج زندگی خود و خانوادهاش را تأمین کند و اسیر محبت و منت دیگران نشود. شایدبه همین سبب است که امام علی علیهالسلام در وصیتی به فرزندش امام حسن علیهالسلام فرموده است:
اگر میخواهی آزاد باشی و حریت داشته باشی، مانند بندگان و غلامان زحمت بکش و کار کن. امید و آرزوی خود را از مال جمیع انسانها قطع کن، هرگز چشم طمع به مال و ثروت و اندوخته دیگران نداشته باش. اگر کار و کسبی به تو پیشنهاد شد، نگو این کار کسرشأن من است و درجه و مقام مرا در جامعه پایین میآورد. زیرا هیچ چیز به اندازه اینکه انسان از دیگران توقع و تقاضا داشته باشد و استمداد کند، او را پست، حقیر و خوار نمیکند. تو تا وقتی از دیگران بینیاز باشی و چشم طمع به مال کسی ندوزی و از فردی هدیه نخواهی، از همه بلندقدرتر نیز خواهی بود.
بینیازی از دیگران و عزت نفس، در ذات کار و کوشش است. امام صادق علیهالسلام در بههم پیوستگی این دو اصل میفرماید:
ای بنده خدا، عزت خود را با کار کردن حفظ کن. [شخصی] پرسید: فدایت شوم، عزت من در چیست؟ حضرت فرمود: صبحگاهان برای کسب رفتن و اعتماد به خود داشتن، عزت توست.
بنابراین، انسان باید با کد یمین و عرق جبین، خود را از ذلت و زبونی رهایی بخشد و متکی به کار و فعالیت خود باشد و دست نیاز به سوی این و آن دراز نکند. پیامبر گرامی اسلام صلیاللهعلیهوآله در توصیهای میفرماید:
هر که برای حفظ آبروی خود از ذلت سئوال و تکدی و همچنین برای اداره خانواده و کمک به همسایه در پی کسب حلال برود و کار کند، روز رستاخیز با چهرهای تابناک مانند ماه شب چهارده به پیشگاه خداوند حضور مییابد.
